Sam Ghandchiسام قندچي مقایسه ای بین آینده نگرهای داخل و خارج ایران
سام قندچی

http://www.ghandchi.com/2035-ayandehnegari-daakhel-khaarej.htm

پی نوشت بیست و نهم بهمن ماه 1397: مطلب زیر حدود یکسال پیش نوشته شده است. در داخل ایران همانطور که در اینجا بحث شده همچنان پژوهشهای بسیار عالی تئوریک در عرصه آینده نگری، انجام می شود، هرچند به دلیل جو سیاسی موجود در داخل کشور، نیروهای آینده نگر اساساً در عرصه سیاسی اپوزیسیون، یا فعال نیستند، یا آنکه با جناح های مختلف رژیم اسلامی از جمله با اصلاح طلبان سمتگیری دارند، و واقعاً در عرصه سیاسی در داخل کشور نمی شود از آینده نگرها حرفی به میان آورد. امید است در داخل کشور، رژیم اسلامی فضای سیاسی را پیش از آنکه دیر شود، باز کند (1)، و به جمهوریخواهان سکولار دموکرات و آینده نگر (2) و دیگر نیروهای سکولاری که خواهان حضور سیاسی و تغییرات مسالمت آمیز در جامعه هستند (3)، اجازه فعالیت دهد تا آنها بتوانند نظیر اصلاح طلبان اسلامی که سالهاست در ایجاد احزابی نظیر «حزب اتحاد ملت ایران اسلامی» (4)، آزاد بوده اند، تشکیلاتهای علنی خود را در داخل کشور شکل دهند. اما در خارج کشور، کماکان عده ای دیدگاه های چپ و جبهه ملی را بعنوان دیدگاهی آینده نگر در اپوزیسیون سیاسی مطرح می کنند که نه به نفع چپ است و نه به نفع هواداران جبهه ملی. اختلافات چپ و آینده نگری مشخصاٌ در گذشته بحث شده است (5). نظریاتی نظیر دیدگاه های تیتوئیستی در جنبش بین المللی و یا دیدگاه های زنده یاد خلیل ملکی و جامعه سوسیالیستها در تاریخ جنبش سیاسی ایران، بخشی از جنبش چپ در اواسط قرن بیستم بودند که با استالینیسم مخالفت می کردند، اما از نظر بنیان فکری چندان تفاوتی با دیگر نحله های چپ نداشتند. گفتنی است که پس از سقوط بلوک شرق و شوروی، فضای سیاسی امروز در بخشهای مختلف یوگسلاوی سابق، از جمله در خود صربستان باز شده، و کاملاً روشن است که جریانات فکری تیتوئیسم در گذشته که امروز هم بازماندگان آن در صربستان وجود دارند، جریانی مغشوش است و کلاً چندان تفاوتی با بقیه نحله های چپ ندارد و دادن تصویری بعنوان دیدگاه آینده نگر به آن نگرشها، اشتباه است. آینده نگری در نفی جریانات فکری قرن بیستم و مشخصاٌ دیدگاه چپ کمونیستی، شکل گرفت و مبنای آنهم این بود که در چارچوب برنامه هایی که برای تحول جامعه صنعتی در دو قرن پیش از آن، مطرح شده بودند، یعنی سوسیالیسم و لیبرالیسم، نمی توان به ایده آلهایی که همان جنبشها مطرح کرده اند، دست یافت. به همین دلیل دیدگاه کانتی کارل پوپر که هیچگاه خود را آینده نگر تلقی نمی کرد، مبنای فکری دانیل بل (6) قرار گرفت و بعدها نیز کسانی نظیر لشک کولاکوفسکی (7)، پس از پژوهشهای وسیع در مورد همه نحله های چپ و کمونیسم، با نظرات کارل پوپر سمتگیری کرد و به همان جمعبندی های کتاب پوپر تحت عنوان «جامعه باز و دشمنانش» رسید، کتابی که نیم قرن پیش از کولاکوفسکی، یعنی قبل از آغاز جنگ جهانی دوم، به رشته تحریر در آمده بود، هرچند به دلیل مبارزه ضد فاشیستی، پوپر انتشار آنرا به تأخیر انداخته بود. بهترین خلاصه ای را که پوپر از جمعبندی نظرات خود در عرصه سیاسی اجتماعی نوشته این عبارت است: "من تا سالها پس از رد مارکسیسم، سوسیالیست ماندم، و اگر میتوانست چیزی شبیه سوسیالیسم، در ادغام با آزادی فردی، وجود داشته باشد، من هنوز نیز سوسیالیست می بودم. چرا که چیزی بهتر از یک زندگی متواضعانه، ساده، و آزاد در جامعه ای تساوی گرا نیست. مدت ها برای من طول کشید تا تشخیص دهم که این رویائی بیش نیست، و اینکه آزادی مهمتر از برابری است، و آنکه، کوشش برای تحقق برابری، آزادی را به مخاطره میاندازد؛ و اگر آزادی از دست برود، حتی برابری در میان غیرآزادان نیز وجود نخواهد داشت" (8). حتی نظرات فلسفی پوپر نظیر کتاب «دانش ابژکتیف» که موضوع آن بحثهای سیاسی اجتماعی نیست، اختلاف اصلی نگرش علمی او را به طبیعت در برابر دیدگاه هگلی-مارکسیستی، بخوبی نشان می دهد (9)، و بمثابه گامی مهم در شکل گیری نگرش آینده نگر به "جهان بینی علمی و معنای زندگی" (10)، تلقی می شود. همانطور که ذکر شد تا آنجا که به دو جنبش سوسیالیستی و آینده نگر مربوط می شود، سال گذشته در مقاله ای تحت عنوان "آینده نگرها و چپ: اختلافات و توافقات" اختلافات و توافقات، فهرست وار، مطرح شدند (11) و تفاوتهای آشکار دیدگاه آینده نگر با سوسیالیسم و لیبرالیسم در عرصه های مختلف در 40 سال اخیر مورد بررسی قرار گرفته است (12) و مشخصاً در نوشتاری دو سال پیش بحث شد که «حزب آینده نگر در پی هدفی است که مارکس به آینده دور موکول می کرد» (13). و همانطور که ذکر شد آینده نگر ها از این مسأله شروع کردند که ایده آلهایی که بشریت در برابر خود در قرون هجدهم و نوزدهم قرار داده، با برنامه های سوسیالیستی و لیبرالی که تا نیمه دوم قرن بیستم همچنان کانون توجه جنبشهای سیاسی یودند، قابل دستیابی نیستند. اینکه امروز ما در رابطه با دستیابی به ایده آلهای بشریت در کجا قرار داریم، در کتاب «واریانت جدید برای تأمین نیازهای بشر» به تفصیل مورد بحث قرار گرفته است (14). س. ق.

مطلب مرتبط: آینده نگری و کالت های بازمانده جنبش کمونیستی: http://www.ghandchi.com/2063-CommunistCults.htm

 

futurists

 

پیش از هر چیز لازم به تذکر است که هدف از طرح این ملاحظات توهین به کسی نیست هرچند نه علاقه ای به ژست متواضعانه دروغین دارم و نه انشا نویسی، و این مطلب بحثی صریح درباره موضوعی است که نه شخصی بلکه در عرصه عمومی قرار دارد. در گذشته از این قلم بارها در عرصه سیاسی از برخی آینده نگرهای ایران نقدهایی درباره حمایت اکثریت آنها از جریان اصلاح طلبی، مطرح شد که در نوشته ای سه سال پیش تحت عنوان "اصلاح طلبی، گذشته نگری است نه آینده نگری" (15)، به جزئیات پرداخته شده و البته این گرایش در جنبش سیاسی ایران مخصوص آینده نگرها نیست و بخش بزرگی از چپ ایران نیز وقتی می گویند که با اصلاح طلبی مخالفند، بازهم فریب اصلاح طلبان را می خورند که «تغییر رژیم» (16) را نه خواست مردم ایران، بلکه طرح و توطئه کشورهای خارجی معرفی می کنند، که نشان می دهد هنوز نقش اصلاح طلبان را در کشتار 67 (17)، درک نکرده اند. امروز خوشبختانه اصلاح طلبی، پس از آغاز خیزش 96 (18) در هفتم دی ماه 1396، شکست سختی خورده و آن دوستان و هودارانشان در خارج در پنج ماه گذشته به مواضع تحول طلبی نزدیک شده اند که مایه دلگرمی است. اما این بار بحث این نوشته نقدی از اکثریت آینده نگرهای ایرانی خارج کشور است. نقطه ضعف اکثریت آینده نگرهای ایرانی خارج کشور این است که متأسفانه دانش آنها اساساً در زمینه فیوچریسم بسیار نازل است و از آنجا که اکثراً از جنبش مارکسیستی آمده اند در بسیاری از عرصه های فکری همان دیدگاه های کمونیستی را با خود آورده اند و تصور می کنند که آن نظرات، آینده نگری است که نیست. و نه تنها این دوستان آثار پایه ای فیوچریسم را مطالعه نکرده اند، بلکه نام نویسندگانی نظیر مایکل مرین (19) یا باک مینستر فولر که دومی بعنوان یکی از بنیانگذاران آینده نگری مدرن (20)، شناخته می شود، حتی به گوششان نخورده ولی مثلاً با کارهای مائو تسه دون خوب آشنایی دارند و برخی از آنها حتی تصور می کنند آن دیدگاه های کمونیستی، چندان تفاوتی با آینده نگری ندارد. در داخل کشور این طور نیست و واقعاً کسانی که خود را آینده نگر می خوانند با آثار فیوچریستی آشنایی بسیار خوبی دارند. در گذشته پیش از انقلاب در واقع جریان مشابهی اما اکثراً در داخل ایران وجود داشت، منظور آنکه بخشی از سازمان مجاهدین خلق از آن سازمان جدا شده و مارکسیست شده بودند و خود را «مجاهدین م. ل» می خواندند، اما همه دانش آنها در عرصه های مختلف فکری و سیاسی، بیشتر اسلامی بود و نه مارکسیستی، یعنی حتی رهبران آنها در عرصه مارکسیسم، دانشی بسیار محدود داشتند و به همین دلیل اساساً در مورد خیلی از موضوعاتِ مورد توجه جنبش آنروز، هنوز بحثهای اسلامی را طرح می کردند، اما با این تصور که نظراتشان مارکسیستی است، که نبود. در آن زمان، مد روز «مارکسیسم» بود، و آنها اصرار داشتند که خود را رهبران مارکسیست معرفی کنند. امروز جریان مشابهی در جنبش آینده نگری ایران در خارج کشور وجود دارد و برخی دوستان در خارج کشور که خود را حتی در سطح رهبری سیاسی و فکری جنبش آینده نگری تصور می کنند، اساساً مطالعه شان در بسیاری از عرصه های اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و علمی، متون مارکسیستی است و نه فیوچریستی. این خوب است که آینده نگری مورد توجه بسیاری از فعالان سیاسی در خارج کشور قرار گرفته اما اگر برای آنها سالها طول کشیده تا با نظرات مارکسیستی در عرصه های فلسفی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و علمی آشنا شوند، بهتر است بجای آنکه نظراتی مارکسیستی را اینطرف و آنطرف البته با ژستی متواضعانه و فروتنانه در مصاحبه ها و نوشته ها بعنوان بحث آینده نگری ارائه کنند، همان اندازه که در زندگی گذشته شان وقت صرف کرده اند تا با آثار مارکسیستی آشنا شوند، اکنون نیز وقت صرف کنند که دیدگاه های فیوچریستی را فراگیرند وگرنه نظیر آن است که کسی زبان فارسی را در حد ادبیات عالی بداند و با آموختن الفبای لاتین تصور کند که معلم انگلیسی می تواند بشود و ابداً ذکر این حرف بخاطر توهین به کسی نیست اما هدف این است که از گمراه کردن مردم درباره دیدگاه فیوچریستی جلوگیری شود و به تازگی نیز برخی از این دوستان دیدگاه های مصدقی را بعنوان آینده نگری مطرح می کنند که به رغم احترام برای زنده یاد دکتر محمد مصدق (21)، دیدگاه های جبهه ملی (22) همانقدر از آینده نگری فاصله دارد که دیدگاه های چپ مارکسیستی. کافی است به یکی از نشریاتی که در عرصه آینده نگری در داخل ایران منتشر می شود و درباره آن دو سال پیش مطلبی نوشته شد، نگاهی بیاندازید، که نشان می دهد حتی 10 درصد کاری را که نویسندگان آن مجله در داخل ایران می کنند، هیچ جریان آینده نگری در خارج نه تنها نمی کند بلکه کادرهای خارج حتی سوادی در آن سطح ندارند که مطالب منتشر شده از سوی آن نشریه را درک کنند. خودتان بخوانید و قضاوت کنید (23). لازم به تذکر مجدد است که شخصاً هیچیک از ناشران و نویسندگان نشریه مورد بحث را نمی شناسم و تصادفاً آنرا چند سال پیش در اینترنت پیدا کرده و مورد مطالعه قرار داده ام.

 

به امید جمهوری آینده نگر دموکراتیک و سکولار در ایران

سام قندچی

IRANSCOPE.COM
http://www.ghandchi.com

بیستم اردیبهشت ماه 1397
May 10, 2018

 

پانویس:

 

1. درباره حمله به اتوبوس سپاه در بلوچستان
http://www.ghandchi.com/2482-baluchestan-sepah.htm

 

2. حزب جمهوریخواهان سکولار دموکرات و آینده نگر ایران
https://www.facebook.com/ayandehnegar
Iran's Secular Democratic & Futurist Republican Party
https://www.facebook.com/futuristparty

https://sites.google.com/site/futuristparty

 

3. آیا انقلاب ایران گذاری مسالمت آمیز خواهد بود، ویرایش دوم
http://www.ghandchi.com/2138-civil-disobedience.htm
http://www.hambastegi-iran.org/spip.php?article4879

 

4. درباره «حزب اتحاد ملت ایران اسلامی»
https://goo.gl/DvzJGX

 

5. آینده نگرها و چپ: اختلافات و توافقات، ویرایش دوم
http://www.ghandchi.com/2065-futurists-and-left.htm
Futurists and the Left: Differences and Agreements, Second Edition
http://www.ghandchi.com/2065-futurists-and-left-english.htm

 

6. درباره دانیل بل

https://goo.gl/Hb1Djg

About Daniel Bell

https://goo.gl/iQGx36 

 

7. مارکسيسم و آينده نگری
http://www.ghandchi.com/793-marxism-futurism.htm
Marxism and Futurism
http://www.ghandchi.com/793-marxism-futurism-eng.htm

 

8. آیا سوسیالیسم عادلانه تر است؟ویرایش دوم
http://www.ghandchi.com/303-Socialism.htm
Is Socialism More Just?Second Edition
http://www.ghandchi.com/303-SocialismEng.htm

 

9. فلسفه علم در قرن بیستم-ویرایش سوم
http://www.ghandchi.com/358-falsafehElm.htm 
Philosophy of Science in 20th Century-Third Edition
http://www.ghandchi.com/358-falsafehElmEng.htm

 

10. جهان بینی علمی و معنای زندگی
http://www.ghandchi.com/1472-jahanbini.htm
Scientific Worldview and Meaning of Life
http://www.ghandchi.com/1472-jahanbini-english.htm

 

11. آینده نگرها و چپ: اختلافات و توافقات، ویرایش دوم
http://www.ghandchi.com/2065-futurists-and-left.htm
Futurists and the Left: Differences and Agreements, Second Edition
http://www.ghandchi.com/2065-futurists-and-left-english.htm

 

12. متون برگزیده

Featured Topics

http://www.ghandchi.com/1472-jahanbini.htm

 

13. حزب آینده نگر در پی هدفی که مارکس به آینده دور موکول می کرد
http://www.ghandchi.com/1677-marx-omission-futurist-party.htm 
Futurist Party Aims for What Marx Deferred to Distant Future
http://www.ghandchi.com/1677-marx-omission-futurist-party-english.htm

 

14. واریانت جدید برای تأمین نیازهای بشر- کتاب الکترونیک
http://www.ghandchi.com/human-variant-book.htm
New Variant to Meet Human Needs-An Electronic Book
http://www.ghandchi.com/human-variant-book-english.htm 


15. اصلاح طلبی، گذشته نگری است نه آینده نگری
http://www.ghandchi.com/1169-eslahtalabi-gozashtehnegari.htm

 

16. فریبکاری بزرگ حکومت اسلامی که اپوزیسیون را از خواست تغییر رژیم دور کرد
http://www.ghandchi.com/2236-farib-e-bozorg.htm
About Regime Change
https://goo.gl/cy8RYu

 

17. چند کلمه درباره براندازان و اصلاح طلبان
http://www.ghandchi.com/929-barandaazaan.htm 

 

18. درباره خیزش 96

https://goo.gl/QmJPYV

 

 

19. آینده نگرها: 35 سال بعد از سندرم جعبه شن بازی
http://www.ghandchi.com/1988-futurists-sandbox.htm
Futurists: 35 Years after Sandbox Syndrome
http://www.ghandchi.com/1988-futurists-sandbox-english.htm

Michael Marien:The Transformation as Sandbox Syndrome
http://www.ghandchi.com/iranscope/Anthology/mm/sandbox.htm

 

20. آینده نگری مدرن
http://www.ghandchi.com/347-Futurism.htm
Modern Futurism
http://www.ghandchi.com/347-FuturismEng.htm

 

21. اشتباه مصدق، ویرایش دوم
http://www.ghandchi.com/2291-mossadegh.htm
 
Mossadegh's Error, Second Edition
http://www.ghandchi.com/2291-mossadegh-english.htm

 

22. یادداشتی درباره بحث عیسی خان حاتمی و جبهه ملی
http://www.ghandchi.com/1939-esakhan-hatami.htm

 

23. نگاهی به نشریه آینده نگر اتاق بازرگانی تهران
http://www.ghandchi.com/1198-ayandehnegar-otaaghe-tehran.htm 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

متون برگزیده
http://featured.ghandchi.com

 

 

 

SEARCH